Dempús, era fortificacion medievau queiguec en decadéncia pr’amor qu’es estatjants partiren e creèren ua vila naua, mès modèrna, ath cant. Es carcassonesi se servien des pèires dera vila vielha entà construïr es sues cases ena vila naua.

En sègle XIX, eth govèrn francés decidic era reconstruccion dera vila vielha e encarguèc eth prètzhèt ar arquitècte Eugène Viollet-le-Duc, mès aguest copièc bères caracteristiques des castèths deth nòrd de França, que non èren tipiques des fortificacions medievaus occitanes.

Actuaument era vila vielha ei visitada per milèrs de persones cada an que vòlen conéisher se com ère era vida pendent era Edat Mejana, e s’i hèn un pialèr d’activitats culturaus istoriques, tanben.

L’auetz visitat mai, Carcassona?

Neishec er an 1819 laguens dera dinastia des Hannòver, que regnauen en Anglatèrra des deth sègle XVIII, e succedic detz-e-ueit ans mès tard ath sòn oncle Guilhèm IV. Se maridèc damb un prince bèlga, Albèrt, deth linhatge des Saxònia-Coburg Gotha, damb qui auec nau hilhs.

Pendent eth sòn long reinatge enquiar an 1901 (seishanta-quate ans) Gran Bretanha experimentèc grani cambis, çò qu’a hèt qu’aguest periòde sigue nomentat era “èra victoriana”.

Gran Bretanha consolidèc era Revolucion Industriau, iniciaument en sector textil, que la convertic ena prumèra poténcia economica mondiau. Es ciutats britaniques comencèren de créisher. Totun, eth camp se despoblaue e i auie barris urbans damb fòrça praubetat. Londres semblaue era capitau deth mon, mès i auec tanben fòrça emigracion entàs Estats Units, Austràlia, Canadà…

Era Revolucion Industriau anèc acompanhada de descurbiments scientifics, e era esplendor britanica se demostrèc ena Prumèra Exposicion Internacionau, celebrada en Londres er an 1851, a on se mostrauen es auanci dera societat industriau.

Era reina Victòria moric er an 1901 e siguec succedida peth sòn hilh Edoard VII, mès molti des sòns hilhs e arrehilhs aucupèren d’auti trons europèus.

Quini auti grani personatges istorics coneishetz?

Pendent era sua expansion pera Mediterranèa, Roma lutèc contra fòrça pòbles, coma es gallesi (qu’aucuparien era França actuau), mès es rivaus mès importants sigueren es cartaginesi deth nòrd d’Africa. S’afrontèren en tres guèrres, nomentades puniques, e era victòria deishèc as romans coma senhors dera Mediterranèa Occidentau.

Iniciaument, Roma siguec governada coma ua Republica, damb es senadors e es cònsols, mès damb era creacion der empèri, es romans decidiren d’èster governadi per un poder fòrt damb era figura der emperaire. Eth prumèr siguec Octavian August (27 aC), nebot deth mitic generau Juli Cesar.

En tròn se succediren diferentes dinasties emperiaus, damb fòrça rivalitats e conspiracions. Ara fin deth sègle IV, er Empèri patie ua fòrta crisi e decadéncia e se dividic en dus: er Occidentau e er Orientau. Fin finau, es invasions des pòbles germanics que provenguien deth nòrd d’Euròpa, esbaucèren er Empèri Roman d’Occident er an 476.

Er Empèri Roman auie coma lengua oficiau eth latin (d’a on provien es lengües romaniques), mès en costat orientau tostemp s’empleguèc mès eth grèc. Roma influïc ena cultura, enes leis… e era Euròpa Occidentau ei eretèra deth sòn passat.

Auetz vist bèra pellicula ambientada ena epòca der Empèri Roman?

En aguest sistèma, era societat se dividie en senhors e vassalhs. Es prumèrs possedien es tèrres e auien soent bèth títol de noblesa (comde, duc, baron…). Es dusaus èren precisament vassalhs des prumèrs e les deuien obediéncia (vassalhatge).

Ath delà, ad aguesti vassalhs les calie pagar as sòns senhors impòsti, que gessien des cuelhudes e des ramats. Es vassalhs èren obligadi tanben a trabalhar es tèrres deth senhor o a pasturar es sòns ramats, o a d’autes prètzhèts enes proprietats des senhors.

E aguesti madeishi senhors èren obligadi a protegir es sòns vassalhs de possibles atacs der exterior. Es senhors demorauen en castèths, des d’a on vigilauen es sòns territòris, nomentadi fèus.

Laguens dera categoria des vassalhs, en Euròpa i auie es vassalhs pròpriament dits, qu’auien bèri drets, e es sèrvs dera glèba, que viuien en ua situacion lèu lèu d’esclavatge.

Eth senhor feudau podie èster ath còp tanben vassalh de un aute senhor mès important, e toti èren vassalhs des reis.

Eth reneishement des ciutats e era aparicion d’ua naua classa sociau, era borgesia, basada ena riquesa, eth comèrç e era proprietat de negòcis, provoquèc era desaparicion deth feudalisme. Es Revolucions Borgeses deth sègle XIX, en tot començar pera Francesa de 1789, merquèren eth finau deth feudalisme.

En d’auti païsi dehòra d’Euròpa existic tanben eth feudalisme damb caracteristiques pròpries, coma ena China o en Japon.

Lèu toti es bastiments que s’an conservat son glèises, perque es auti patiren sacatges, guèrres, desastres naturaus (incendis, tèrratrems…).

Ua des caracteristiques mès importantes des glèises romaniques ei qu’es murs èren gròssi e es hièstres petites entà que podessen tier eth pes deth tet, perque es constructors opinauen qu’uns murs primi e damb hièstres granes podien enfonsar eth tet. Aguesta situacion hège de besonh fòrça illuminacion damb candeles, perque era lutz deth solei non podia entrar.

Es façades èren pintades damb colors plan vius entà qu’es viatgèrs les podessen veir des de luenh, mès damb eth pas deth temps, era pintura s’esfacèc per impacte dera ploja e deth vent.

Era estructura ère formada per ua vòlta de canon, coma podetz veir ena imatge damb un arc de miei punt (mieja circonferéncia), e es colomnes mostrauen capitèus perque eth public, abituaument, non sabie liéger ne escríuer e, damb es imatges des capitèus, aprenie capítols dera Bíblia e dera vida des sants.

En Aran auem diuèrses glèises romaniques entà visitar, coma Sant Joan d’Arties, Sant Andrèu de Salardú o Sant Julian de Garòs, entre d’autes.

Ac sabem pes rèstes qu’auem trapat, coma per exemple es còssi umans, es airines qu’emplegauen, es pintures enes còves,… que mos ajuden a conéisher se com viuien. 

Aquera epòca, que dure entre un milion e dus milions d’ans, se dividís entre eth Paleolitic (era mès antica e mès longa), eth Neolitic e era Edat des Metaus. 

En Paleolitic, es persones viuien en còves e se neurien sonque dera caça e era pesca d’animaus e dera recuelhuda de fruts silvèstres, e atau as nòsti auantpassats les calie gésser cada dia entà cercar eth minjar diari. Èren nomades, non viuien tostemp en madeish lòc, perque quan s’acabauen es animaus o es fruts, partien entà un aute lòc. 

En Neolitic, ja auien descurbit era agricultura e era ramaderia e auien domesticat bèri animaus. Auien construït es prumèrs vilatges, fòrça senzilhs, e èren sedentaris, que vò díder que viuien tostemp en madeish lòc, a on auien es camps qu’auien semiat. 

Ena Edat des Metaus, es persones auien començat a produsir airines damb metaus, coma eth hèr o eth bronze, que durauen mès qu’es fabricades damb husta o hanga, e aguesti naus materiaus ajudauen fòrça a trabalhar mès rapid e milhor.