Dempús, era fortificacion medievau queiguec en decadéncia pr’amor qu’es estatjants partiren e creèren ua vila naua, mès modèrna, ath cant. Es carcassonesi se servien des pèires dera vila vielha entà construïr es sues cases ena vila naua.

En sègle XIX, eth govèrn francés decidic era reconstruccion dera vila vielha e encarguèc eth prètzhèt ar arquitècte Eugène Viollet-le-Duc, mès aguest copièc bères caracteristiques des castèths deth nòrd de França, que non èren tipiques des fortificacions medievaus occitanes.

Actuaument era vila vielha ei visitada per milèrs de persones cada an que vòlen conéisher se com ère era vida pendent era Edat Mejana, e s’i hèn un pialèr d’activitats culturaus istoriques, tanben.

L’auetz visitat mai, Carcassona?

Neishec er an 1819 laguens dera dinastia des Hannòver, que regnauen en Anglatèrra des deth sègle XVIII, e succedic detz-e-ueit ans mès tard ath sòn oncle Guilhèm IV. Se maridèc damb un prince bèlga, Albèrt, deth linhatge des Saxònia-Coburg Gotha, damb qui auec nau hilhs.

Pendent eth sòn long reinatge enquiar an 1901 (seishanta-quate ans) Gran Bretanha experimentèc grani cambis, çò qu’a hèt qu’aguest periòde sigue nomentat era “èra victoriana”.

Gran Bretanha consolidèc era Revolucion Industriau, iniciaument en sector textil, que la convertic ena prumèra poténcia economica mondiau. Es ciutats britaniques comencèren de créisher. Totun, eth camp se despoblaue e i auie barris urbans damb fòrça praubetat. Londres semblaue era capitau deth mon, mès i auec tanben fòrça emigracion entàs Estats Units, Austràlia, Canadà…

Era Revolucion Industriau anèc acompanhada de descurbiments scientifics, e era esplendor britanica se demostrèc ena Prumèra Exposicion Internacionau, celebrada en Londres er an 1851, a on se mostrauen es auanci dera societat industriau.

Era reina Victòria moric er an 1901 e siguec succedida peth sòn hilh Edoard VII, mès molti des sòns hilhs e arrehilhs aucupèren d’auti trons europèus.

Quini auti grani personatges istorics coneishetz?

Eth sòn territòri ei aucupat pera sèuva, ath torn deth riu Amazònes. Tota ua riquesa naturau que cau preservar. Es sues còstes e plages son banhades per ocean Atlantic.

Eth territòri ère abitat per diuèrses tribus amerindianes quan arribèren es portuguesi en sègle XVI e, dera còsta estant, conquistèren eth país. A començament deth sègle XIX Brasil s’independizèc. Ath dia d’aué ei ua republica federau.

Brasil gaudís tanben d’ua grana riquesa raciau; i demoren encara tribus amerindianes que mantien es sòns costums antics, ath cant des descendents des portuguesi e d’auti païsi europèus e, tanben, des africans transportadi forçadament coma esclaus entàs plantacions.

Entre es entreteniments mès populars dera poblacion brasiliana i a eth fotbòl –an guanhat mès mondiaus que cap d’auta seleccion–, atau coma es Carnavals. Totun era musica e era dança an tanben fòrça importància, damb moviments coma era Bossa Nova.

Vos shautarie de visitar Brasil?

Ara ora d’ara ei lengua oficiau en Euskadi e en fòrça municipis de Navarra, en tot compartir aguesta situacion damb eth castelhan, mentre en Bascoat, en territòri francés, non gaudís d’oficialitat.

Segontes es estadistiques, ei parlada per uns ueit-cents mil abitants e, dempús de sègles de reculada deuant deth castelhan e deth francés, experimente ua recuperacion en toti es sòns territòris. Anticament s’auie parlat euskèra deçà e delà des Pirenèus, en un airau fòrça mès extens. Se pòden trapar nòms d’endrets damb arraïtzes basques ena Val d’Aran e en Catalonha. Eth nòm d’Aran madeish significarie “val” en euskèra e aurie balhat nòm ara Val d’Aran.

Tot e que podem trapar inscripcions e quauques frases en euskèra de temps antics, eth prumèr libre imprés siguec publicat er an 1545 en Bordèu, eth “Linguae Vasconum Primitiae”, ua colleccion de poèmes de Mossen Bernat Dechepare.

Podem trapar fòrça diferéncies en euskèra des diuèrses zònes a on se parle, mès a compdar der an 1968 era Acadèmia dera Lengua Basca dicte ues nòrmes unificades entà totes es sues variantes.

Actuaument ei present en sistèma educatiu e ena Administracion Publica basca e navarresa, e existissen mejans de comunicacion ena lengua pròpria, mès demoren encara fòrça airaus d’actuacion entà completar era normalizacion dera lengua.  

Auetz visitat Euskadi, Navarra o eth Bascoat?

Era capitau ei era ciutat de Roma, ua des mès antiques deth continent europèu. Actuaument ei ua Republica, e siguec un des sòcis fondadors des Comunitats Europèes. D’autes ciutats importantes son Milan, Turin, Venècia e Nàpols.   

Era istòria d’Itàlia ei fòrça longa e en Roma constituïren un empèri que dominèc tota era Mediterranèa pendent sègles. Posteriorament, dempús dera casuda de Roma e er en·honsament de diuèrsi règnes germanics, eth territòri italian demorèc dividit en diuèrsi estats independents. Un d’eri, es Estats Pontificaus, jos eth govèrn deth Papa de Roma. Finaument, er an 1861 eth règne deth Piemont comencèc eth procès d’unificacion de tota Itàlia.

Itàlia s’a destacat tanben pera sua grana importància culturau, ena epòca der Empèri Roman mès tanben pendent eth Reneishement (sègles XV e XVI) damb era recuperacion dera tradicion classica grèga e latina.

Er occitan ei parlat ena region deth Piemont e en pòble dera Gàrdia.

Vos shautarie de visitar Itàlia?

Pendent era sua expansion pera Mediterranèa, Roma lutèc contra fòrça pòbles, coma es gallesi (qu’aucuparien era França actuau), mès es rivaus mès importants sigueren es cartaginesi deth nòrd d’Africa. S’afrontèren en tres guèrres, nomentades puniques, e era victòria deishèc as romans coma senhors dera Mediterranèa Occidentau.

Iniciaument, Roma siguec governada coma ua Republica, damb es senadors e es cònsols, mès damb era creacion der empèri, es romans decidiren d’èster governadi per un poder fòrt damb era figura der emperaire. Eth prumèr siguec Octavian August (27 aC), nebot deth mitic generau Juli Cesar.

En tròn se succediren diferentes dinasties emperiaus, damb fòrça rivalitats e conspiracions. Ara fin deth sègle IV, er Empèri patie ua fòrta crisi e decadéncia e se dividic en dus: er Occidentau e er Orientau. Fin finau, es invasions des pòbles germanics que provenguien deth nòrd d’Euròpa, esbaucèren er Empèri Roman d’Occident er an 476.

Er Empèri Roman auie coma lengua oficiau eth latin (d’a on provien es lengües romaniques), mès en costat orientau tostemp s’empleguèc mès eth grèc. Roma influïc ena cultura, enes leis… e era Euròpa Occidentau ei eretèra deth sòn passat.

Auetz vist bèra pellicula ambientada ena epòca der Empèri Roman?

En bèri territòris eth catalan compartís oficialitat damb eth castelhan, mès en d’auti non n’a cap. Sonque en Principat d’Andòrra ei era soleta lengua oficiau.

Era literatura catalana a agut grani escrivans pendent era sua istòria, coma Ramon Llull, Ausiàs March, Jacint Verdaguer, Joan Maragall, Salvador Espriu o Mercè Rodoreda.

Existissen diuèrsi mejans de comunicacion en lengua catalana, mès era aufèrta ei majoritàriament en castelhan, francés o italian. 

En sistèma educatiu e enes Administracions Publiques sonque ei present de manèra importanta aquiu a on ei oficiau (Andòrra, Catalonha, País Valencian, Isles Baleares).

Eth catalan e er occitan son lengües fraies bessones perque se semblen fòrça, en vocabulari e en bères formes gramaticaus. Ath començament, ena Edat Mejana ère dificil de distinguir un tèxte escrit en ua o ua auta.

Sabíetz qu’en catalan medievau tanben s’emplegaue era paraula ÒC entà exprimir afirmacion?

Ei ua monarquia parlamentària damb era dinastia des Windsor-Mountbatten. Eth rei actuau ei Carles III.

Es nacions que formen eth Reiaume Unit son Anglatèrra, Escòcia, Galles e Irlanda deth Nòrd. Es tres darrères gaudissen d’ua autonomia damb govèrn e parlament o assemblada pròpris.

Era lengua oficiau ei er anglés, mès eth gaelic d’Escòcia e eth gallés, totes dues lengües celtiques, son tanben oficiaus enes sòns territòris.

Era union d’Anglatèrra e Escòcia ath començament deth sègle XVIII dèc lòc ara creacion deth Reiaume Unit. Abans, en sègle XIII, Anglatèrra auie conquistat Galles e, des deth sègle XV, Irlanda.

Eth Reiaume Unit inicièc era Revolucion Industriau entà miei sègle XVIII e construïc un empèri enorme en cinc continents pendent eth sègle XIX, era epòca dera sua màger esplendor, que coïncidís damb eth reinatge dera reina Victòria: ei era èra victoriana.

Guanhèc es dues guèrres mondiaus e abandonèc era Union Europèa, eth Brexit, er an 2020. Era sua moneda ei era liura esterlina.

Sabíetz qu’en sègle XVII, pendent quauqui ans, Anglatèrra siguec ua republica?

Era energia solara se base en emplec dera energia des rais deth Solei, en tot emplegar plaques solares, qu’absorbissen aguesti rais e les convertissen en energia.

Era energia eoliana emplegue era fòrça deth vent. Reaument ei fòrça antica, perque d’ençà de temps plan antics an existit mòles de vent entà mòler aliments, per exemple. Ara son tors elevades qu’enlairen aspes.

Era energia marèomotritz emplegue era fòrça des ondades dera mar, damb ues maquines arran de còsta, que transforme aguesta fòrça en energia.

Era nòsta societat a de besonh cada viatge mès energia entàs necessitats des nòstes cases e des empreses; donques ei important de poder dispausar de diferentes hònts d’energia.